Deniz ve kıyılarımızda birçok canlı türü yaşıyor. Bunlardan bazıları nesli dünya çapında tehlike altında olan türler ve ne şanslıyız ki bir bölümü ülkemizi üreme alanı olarak kullanıyor
Denizlerin oksijenini sağlayan deniz çayırları (Posidonia oceanica) sadece Akdeniz e has bir deniz bitkisi. Deniz canlılarına barınak sağlaması, beslenme alanları oluşturması ve oksijen sağlaması bakımından hayati öneme sahip.
Türkiye yaklaşık 8 bin 500 kilometre kıyı şeridi, yüzlerce ada ve adacığıyla büyük bir yarımada ülkesi. Etrafında bulunan dört ayrı karakterdeki denizleri, gerek kıyı gerekse içerdiği canlılar bakımında oldukça büyük farklılıklar gösteriyor.
Sularımızdaki deniz memelileri arasında şişeburun (afalina), yunus (tırtak), çizgili yunus ve mutur devamlı karşılaşılan türler. Tek yüzgeçayaklı ise aynı zamanda Akdeniz’in ve dünyanın en nadir canlısı durumundaki Akdeniz foku. Dünyada nesli kritik derecede tehlike altında olan Akdeniz fokunun 1970’li yılların sonuna kadar en önemli yok olma nedeni, yağı ve derisi için avlanması, canlı yakalanarak sirk ve hayvanat bahçelerine satılması ve balık ağlarına zarar vermesi nedeniyle kasıtlı öldürülmesiydi. Ancak 1980 ve sonrasında hızla gelişen turizm, aşırı ve plansız kıyı yapılaşması sonucunda yok olma nedeni büyük oranda yaşam alanlarının, yani kıyıların betonlaşması ve bakir kıyılara yol açılması oldu. Ülkemizde kalan son bakir ve ıssız kıyılarda yaklaşık 100 kadar Akdeniz foku yaşıyor.
En büyük düşman trolle avlanma
Denizlerimizde göçmen balıkların dışında, dipte yuva yaparak bölge tutan balık türleri mevcut. Kuvvetli bölgesel davranış gösteren orfoz (Epinephelus marginatus) deniz tabanında yuva tutan bir tür. Denizlerimizde yaşayan dip balıkları, özellikle hani balıkları (orfoz, lagos) ve kaya levreği gibi türler trol, şebeke, trata ve ığrıp gibi metotlarla avlanan balıkçı tekneleri yüzünden büyük oranda zarar gördü. Özellikle kıyılarda yapılan dip sürütme av metotları, yavruların yetişip büyüdüğü sığ sularda dibi bozuyor, canlıların barındığı kayalık veya çayırlık alanları tahrip ediyor, yavru balıkları cinsel olgunluğa ulaşmasına olanak vermeden daha baştan öldürüyor.
Korunmuş kumsallar tek şans
Sürüngenlerden deniz kaplumbağası Caretta caretta ve yeşil deniz kaplumbağası Chelonia mydas Akdeniz’de hatırı sayılır oranda sadece Türkiye ve Yunanistan’ın nispeten korunmuş kumsallarında yumurtlamakta. Ülkemizde tümü Akdeniz kıyılarımızda olmak üzere 20 önemli deniz kaplumbağası üreme alanı mevcut. Yok olmalarının birinci nedeni yaşam alanı olan üreme kumsallarının yapılaşmaya açılması sonucu habitat bozulmasıdır. Fırat kaplumbağası Rafetus euphraticus tüm Avrupa’da sadece Türkiye’de ve ülkemizde ise sadece Dicle ve Fırat boylarında görülebilen nadir bir canlı. Ana yok olma nedeni ekoloji hesaba katılmadan inşa edilen barajlar ve HES’ler.
Deniz habitatlarına uyum göstermiş bir deniz kuşu olan ada martısı (Larus audouinii) dünyada sadece Akdeniz’deki adalarda görülen nadir bir canlı ve nesli azalma tehlikesi altında. Bu türün yok olma nedenlerinin başında yaşam alanı adaların, insan faaliyetleri sonucu özelliklerini kaybetmesi geliyor. Küçük kerkenez (Falco naumanni), kara doğan (Falco eleonorae), tepeli karabatak (Phalacrocorax aristotelis), ada martısı (Larus audouinii) ve tepeli pelikan (Pelecanus crispus) ülkemiz kıyılarında bulunan dünya çapında önemli yabani kuş türleri.
Cem Orkun Kıraç - Sualtı Araştırmaları Derneği Kurucu Üyesi
Radikal / 25 Mayıs 2011 |
